Η συμβουλευτική αποτελεί ένα διεπιστημονικό επαγγελματικό κλάδο, με επιρροές από την ψυχιατρική, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, τις τέχνες και την κοινωνική ανθρωπολογία. Σήμερα θεωρείται εφαρμοσμένος κλάδος της ψυχολογίας. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να διακρίνεται από την απλή άσκηση συμβουλευτικών δεξιοτήτων από επαγγελματίες ή, ευρύτερα, πρόσωπα που μπορούν να παρέχουν «ανεπίσημα» υπηρεσίες συμβουλευτικής, χωρίς ωστόσο να είναι σύμβουλοι.
Η συμβουλευτική αντιπροσωπεύει την οριοθετημένη, συνεργατική σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα σε έναν καταρτισμένο σύμβουλο ή κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας και ένα συμβουλευόμενο, ο οποίος επιθυμεί να συζητήσει και να επιλύσει προβλήματα που τον επηρεάζουν σημαντικά την τρέχουσα περίοδο στη ζωή του. Ωστόσο, μπορεί να απευθύνεται και σε ζευγάρια, οικογένειες, ομάδες και οργανισμούς. Σε κάθε συμβουλευτική παρέμβαση αξιολογείται η φύση και η σοβαρότητα των προβλημάτων, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να παραπέμπονται, εφόσον κριθεί απαραίτητο, σε ειδικούς ή φορείς από όπου μπορούν να λάβουν πιο εξειδικευμένη υποστήριξη.
Η συμβουλευτική διαφοροποιείται από την ψυχοθεραπεία, πρώτον, διότι σε αντίθεση με την ψυχοθεραπεία, επικεντρώνεται κυρίως στην αντιμετώπιση άμεσων, συγκεκριμένων προβλημάτων που απασχολούν το συμβουλευόμενο, ο οποίος μπορεί να μην εμφανίζει απαραίτητα ενδείξεις κάποιας ψυχικής διαταραχής. Δεύτερον, διότι η συμβουλευτική ενδέχεται να είναι μία περισσότερο βραχυπρόθεσμη διαδικασία και τέλος, διότι είναι συνήθως περισσότερο κατευθυντική, μέσα από την παρακίνηση και την παροχή συμβουλών.
Πληθώρα ερευνητικών δεδομένων δείχνουν πως η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει αποτελεσματικά ανθρώπους που βρίσκονται σε σύγχυση, να κατανοήσουν τις δυσκολίες τους, να θέσουν ρεαλιστικούς στόχους, να αποκτήσουν δεξιότητες που θα τους βοηθήσουν στην αντιμετώπιση των προβλημάτων τους, να ενδυναμωθούν ψυχικά και να αξιοποιήσουν τις εμπειρίες τους ως δυνατότητες για τη συναισθηματική τους ωρίμανση. Ένας τομέας όπου η συμβουλευτική μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα χρήσιμη, είναι η διαχείριση κρίσεων.
Οι κρίσεις αντιπροσωπεύουν λιγότερο ή περισσότερο σοβαρά γεγονότα στη ζωή μας, μεμονωμένα ή διαδοχικά, αιφνίδια ή αναμενόμενα, βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα, τα οποία μας προκαλούν έντονη ψυχολογική αναστάτωση και ξεπερνούν τους τρόπους και τις ψυχικές δυνάμεις με τις οποίες συνήθως αντιμετωπίζουμε διάφορες δυσκολίες στη ζωή μας. Σε αυτές τις κρίσιμες «καμπές», καλούμαστε πολλές φορές να προσαρμοστούμε με βίαιους τρόπους και να πάρουμε σημαντικές, πολλές φορές, αποφάσεις, για εμάς ή κάποιο άλλο πρόσωπο ή πρόσωπα.
Τέτοιες κρίσεις αποτελούν ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, το διαζύγιο (ή ευρύτερα ο χωρισμός από μία σημαντική σχέση), μία σοβαρή ασθένεια απειλητική για τη ζωή, η κακοποίηση, η απόλυση από την εργασία και τα βίαια φυσικά φαινόμενα (π.χ. πλημμύρες, σεισμοί) που μπορούν να πλήξουν ανεπανόρθωτα κάποιες φορές καίριους τομείς στη ζωή μας. Ακόμα και σημαντικές, αναπτυξιακά, περίοδοι στη ζωή ενός ανθρώπου, όπως η μετάβαση από το σχολείο στο πανεπιστήμιο, η προσαρμογή στη στρατιωτική θητεία, η αλλαγή των επαγγελματικών καθηκόντων, η οποία μπορεί να συνοδεύεται ή όχι από αλλαγές στον τόπο διαμονής και η συνταξιοδότηση, αποκτούν κάποιες φορές διαστάσεις κρίσεων στη ζωή μας.
Μέσα στην κρίση προσπαθούμε να διαχειριστούμε την οδύνη που νιώθουμε, το έντονο άγχος, τη βαθιά θλίψη μας, το θυμό, τις ενοχές, την αίσθηση της απώλειας και της έλλειψης ελέγχου. Την ίδια στιγμή νιώθουμε ότι μπορεί να χάνουμε τον εαυτό μας και ότι κλονίζεται σοβαρά η πίστη μας σε ένα δίκαιο, ασφαλή και προβλέψιμο κόσμο.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει τα άτομα που αντιμετωπίζουν κάποια κρίση στη ζωή τους, να επεξεργαστούν συναισθηματικά το βίωμά τους, να υπομείνουν και να αντέξουν τον αναπόφευκτο πόνο, να ανακτήσουν ξανά κάποιο βαθμό ελέγχου στη ζωή τους και να προσαρμοστούν σταδιακά στη νέα, αβέβαιη πραγματικότητα (στο βαθμό που μπορούν και επιθυμούν). Μέσα από την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της ικανότητας λήψης αποφάσεων, οι συμβουλευόμενοι μπορούν να μάθουν να διαχειρίζονται καλύτερα ή να αποφεύγουν, εφόσον αυτό είναι εφικτό, παρόμοιες κρίσεις στο μέλλον.
